تولد فرزند دوم یکی از بزرگترین تغییراتی است که میتواند تعادل روانی و عاطفی کودک اول را تحت تأثیر قرار دهد. تا پیش از این، تمام توجه والدین، اطرافیان و دنیای اطراف به او معطوف بوده اما حالا ناگهان باید این توجه را با نوزادی تقسیم کند که نیاز های بیشتری دارد و ظاهراً در مرکز توجه قرار گرفته است. در چنین شرایطی، بسیاری از والدین با تغییر رفتار کودک اول مواجه میشوند : لجبازی، حسادت، پرخاشگری یا حتی بازگشت به رفتار های کودکانه. اینجاست که اهمیت رفتار مناسب با فرزند اول بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
شناخت صحیح احساسات فرزند خود و نحوه برخورد با آن، میتواند مانع شکلگیری آسیب های بلندمدت شود. والدین با روش هایی ساده اما مؤثر میتوانند به فرزند اول کمک کنند تا جایگاهش در خانواده را حفظ کند و نسبت به عضو جدید احساس امنیت و محبت داشته باشد. در این مطلب از وبسایت طنین مانا، به بررسی دقیق این واکنش ها و معرفی راهکار هایی پرداختهایم که به شما کمک میکند بهترین رفتار مناسب با فرزند اول را در این مرحله حساس انتخاب کنید و فضای خانواده را با عشق، امنیت و آرامش حفظ نمایید.
شوک تولد فرزند دوم برای فرزند اول
فرزند اول مدتی تنها فرزند خانواده بوده و در آن مدت تمام توجه پدر، مادر و افراد خانواده و فامیل را به خود اختصاص میداده. اما حالا با تولد فرزند دوم، این حالت ناگهان از بین میرود و فرزند دوم مرکز توجه میشود. معمولاً اتفاقی که رخ میدهد این است که در جواب همه چیز نه میشنود و این موضوع کودک را دچار نگرانی میکند. از خودش میپرسد «نکند من کار اشتباهی کردهام؟ یا نکند پدر و مادرم دیگر من را دوست ندارند؟»
آغاز چالش های رفتاری بعد از تولد نوزاد
در ماه های اول پس از تولد فرزند دوم، پدر و مادر شدیداً درگیر کار های نوزاد هستند و بیخوابی ها ممکن است باعث شود که از توجه و رفتار مناسب با فرزند اول غافل شوند. همین موضوع شروع لجبازیها و مخالفت های فرزند اول و واکنشهای منفی او میشود. البته این موضوع بیشتر در مورد کودکانی با اختلاف سنی کم رخ میدهد. یعنی فرزند اول خودش هنوز کوچک است و مدتی فقط خودش مرکز توجه بوده اما حالا قدرت و اقتدارش کم شده و برای جلب توجه و رضایت پدر و مادر، با عضو جدید خانواده شروع به رقابت میکند. حسادت فرزند اول به فرزند دوم موضوع طبیعی و رایجی است. تنها شیوه مدیریت والدین مهم است که میتواند این حس را کمتر یا بیشتر کند و اگر به این موضوع توجه نشود احتمال اینکه مشکلات رفتاری و سلامت روان کودک اول مشکلساز شود بسیار خواهد بود.
حسادت کودک و پیامد های احتمالی
کودکی که تا دیروز بیشترین توجه شامل حال او بوده حالا باید محبت و توجه والدین را با خواهر یا برادر جدیدش تقسیم کند و چون تجربهای نداشته شروع به حسادت میکند. اگر والدین این حسادت را مدیریت نکنند؛ باعث پرخاشگری و تولید خشم در فرزند اول خواهند شد. هرچقدر فرزند اول کوچکتر باشد توان کمتری نیز برای درک این موضوع دارد. در نتیجه بیشتر احساس خطر میکند و چون نگران است که پدر و مادر خود را از دست بدهد بیشتر شروع به مخالفت و لجبازی و پرخاشگری میکند. پدر و مادر باید انتظار برخی رفتارها را داشته باشند مانند چسبیدن بیشتر به مادر، مشکلات خواب و غذا خوردن، شب ادراری و درخواست پستانک و شیشه و از این قبیل رفتار ها که میتواند برای جلب توجه بیشتر و نشانگر شدت نگرانی و استرس کودک باشد.
واکنش مناسب والدین در برابر رفتار کودک
در چنین مواقعی او را اصلاً سرزنش یا تنبیه نکنید. سعی کنید زمان بیشتری با او بگذرانید. به او فرصت دهید تا احساساتش را تشخیص دهد و راجع به آنها حرف بزند. هنگامی که رفتار مناسبی انجام میدهد حتماً تشویقش کنید. وقتی رفتار نامناسبی از خودش نشان میدهد نیز سریع عکسالعمل نشان ندهید. پدر و مادر حتماً باهم هماهنگ باشند و رفتار واحدی داشته باشند. روزهای اول سعی کنید دو فرزند را باهم تنها نگذارید چون ممکن است فرزند اول به فرزند دوم آسیب برساند. البته در این موضوع باید قاطعیت همراه با مهربانی داشته باشید و نظم و قوانین خانه را هم انجام رعایت کنید.
آماده سازی کودک برای ورود فرزند دوم
حتماً زمان هایی را با فرزند اول تنها باشید و با او بازی کنید. حتماً قبل از ورود فرزند دوم، سعی کنید اطلاعاتی در حد سن کودک اول در اختیارش بگذارید و او را برای ورود عضو جدید آماده کنید. او را تا حدی از شرایطی که قرار است ایجاد شود آگاه کنید. سعی کنید در مراقبت و نگهداری فرزند دوم حتماً او را سهیم کنید و به او مسئولیت دهید. وقتی نیز کارش را انجام میدهد حتماً تشویقش کنید. وقتی این توجه را از سمت شما ببیند از احساسات منفیاش کاسته میشود.
از کار های مثبت و رفتار هایی که دارد نزد بقیه تعریف کنید و مانع حسادت او شوید. سعی نکنید آنها را از هم دور کنید.
پرهیز از مقایسه
یکی از بزرگترین اشتباهاتی که والدین ممکن است انجام دهند، مقایسه کردن فرزند اول با نوزاد جدید است. جملاتی مثل «ببین داداشت چقدر آرومه ولی تو…» یا «وقتی نوزاد بودی اینقدر اذیت نمیکردی» میتواند احساس بیارزشی را در کودک ایجاد کند. هر کودکی شخصیت خاص خودش را دارد و باید به همان شکل پذیرفته شود.
تقویت عزت نفس کودک
برای داشتن رفتار مناسب با فرزند اول، والدین باید روی نقاط قوت او تمرکز کنند و آن ها را تقویت نمایند. هر موفقیت یا رفتار مثبتی را باید تحسین کرد، حتی اگر کوچک باشد. مثلاً اگر کودک خودش لباسش را پوشید یا با نوزاد با مهربانی رفتار کرد، حتماً تحسین و تشویق شود. این کار به او احساس ارزشمندی و دیده شدن میدهد.
مشکل خواب
موقع خواب ممکن است این مشکل پیش بیاید که چرا فرزند دوم کنار پدر و مادر میخوابد ولی فرزند اول باید تنها در اتاق خودش بخوابد. حتماً شرایط را برای فرزند اول شفاف سازی کنید و برایش توضیح دهید که فقط چند ماه آن هم بر اساس نیاز های اولیهای که نوزاد دارد مجبورید کنار خودتان نگهاش دارید و بعد از مدتی او نیز باید در اتاق خودش بخوابد. به این موضوع هم توجه کنید که موضوع تولد فرزند جدید برای کودک اول تغییری اساسی است پس تا به این شرایط عادت کند هیچ تغییر دیگری را انجام ندهید. مثلاً از پوشک گرفتن، اسبابکشی، از شیر گرفتن و …
استفاده از نمایش عروسکی برای آموزش
نمایش عروسکی تأثیر خوبی برای آموزش دارد. توضیحاتی که لازم است به کودک بدهید باید غیر مستقیم باشد، یعنی با کمک عروسک ها و اسباببازی هایی که دارد برایش نمایش بدهید و هر موضوعی که میخواهید به او بگویید را از زبان عروسک ها بگویید. نمایش عروسکی به کودکان خردسال کمک میکند و مشکلات پدر و مادر ها را کاهش میدهد. ضمن اینکه تبدیل به بازی میشود و کودکان آن را بسیار دوست دارند.
حفظ ارتباط عاطفی با فرزند اول
ارتباط بین مادر و فرزند اول بعد از تولد نوزاد اهمیت بسیاری دارد و این ارتباط نباید کمرنگ شود. ولی این موضوع هم بسیار مهم است که محبت بیش از حد یا پاسخ به درخواست های غیر منطقی هیچ زمانی نباید اتفاق بیفتد. قاطعیت همراه با مهربانی داشته باشید و اصول تربیتی را در هر شرایطی رعایت کنید. در مورد رفتار های کودک با خونسردی و آرامش پاسخ دهید و به او فرصت دهید اول احساساتش را بروز دهد و بعد تجربه کند و با شرایط جدید کنار بیاید. هنگام پرخاشگری و لجبازی سعی کنید حواسش را پرت کنید و او را سرگرم کنید یا از آن محیط دورش کنید.
ابراز محبت و کاهش اضطراب
محبت خود را به او ابراز کنید. او را در آغوش بگیرید، با او بازی کنید و برایش کتاب بخوانید. این فعالیت ها به فرزندتان این اطمینان را میدهد که همچنان شما به او اهمیت میدهید و او نیز کمتر دچار اضطراب و نگرانی میشود. ممکن است با وجود تمام آموزش ها و اطلاعات و توجهی که به کودک اول میکنید باز هم رفتار نامناسبی از او ببینید. سعی کنید عصبانی نشوید و با آرامش و صبوری در کنارش باشید. دوباره تکرار کنید تا یاد بگیرد.
درک احساسات کودک و توضیح شرایط
کودک معمولاً نگرانی و ترسها و اضطراب های خود را از طریق واکنش های رفتاری نشان میدهد و کمتر راجع به آنها صحبت میکند. پس هرچقدر بیشتر راجع به احساساتش با او صحبت کنید به او بیشتر کمک میکنید تا بتوانند با این ترس ها و نگرانی ها روبهرو شود و اطمینان پیدا کند. علت توجه بیشتر به فرزند کوچکتر را به طور واضح برای کودک بزرگتر توضیح دهید. از او بخواهید که به شما و به فرزند کوچک کمک کند تا او نیز بزرگ شود و از او یاد بگیرد. مواظب کلمات و جملههایی که میگویید باشید تا حمایت فرزند دوم را بیشتر نکنید. مثلاً برای رد کردن درخواستهای غیرمنطقی او نوزاد را بهانه نکنید.
پذیرش احساسات کودک و حمایت مداوم
این واکنش در اکثر کودکان دیده میشود و امری طبیعی است. بودن در کنار فرزند اول و نشان دادن حمایتتان علی رغم وجود همه این احساسات بیش از هر کار دیگری در کاهش احساسات منفی فرزندتان تأثیرگذار خواهد بود. فقط کافی است این زمان را به او دهید تا تجربه کند و با شرایط جدید کنار بیاید.
سخن پایانی
فرزند اول در مسیر تولد نوزاد جدید، سفری پر از تغییر، سؤال، نگرانی و رشد را تجربه میکند. وظیفهی والدین، فراهم کردن بستری امن و حمایتگرانه است تا کودک بتواند این تغییر را با احساس امنیت و اعتماد به نفس پشت سر بگذارد. رفتار مناسب با فرزند اول یعنی دیدن، شنیدن، درک کردن و همراه بودن. این رفتار نهتنها به سلامت روانی کودک کمک میکند، بلکه رابطهی بین خواهر و برادرها را از همان ابتدا بر پایهی احترام و محبت بنا میگذارد. در نهایت، آنچه کودک از این دوران در ذهن خود ثبت میکند، کیفیت رابطهای است که با والدینش داشته، نه صرفاً توجهی که نوزاد دریافت کرده است.
