مقدمه
خیال و واقعیت در کودکان مرزهای روشنی ندارد. کودکان خردسال هنوز در حال افتادن به دنیای تظاهر و بازی هستند. جملهای که برای ما «دروغ» به نظر میرسد ممکن است برای آنها بازی یا امتحان کردن نقشها باشد
زمانی که کودک 3 ساله شما با جدیت میگوید «نه من این کار را انجام ندادم» یا کودک 7 ساله شما میگوید «معلم این و نگفت»، واکنش اولیه پدر و مادر ها خشمگین شدن و دلهره داشتن از وضعیت پیش آمده است که نکند فرزندم در آینده به فرد دروغگویی تبدیل شود یا از اعتماد آنها سو استفاده کند در صورتی که این رفتار در بیشتر وقت ها نشانه این است که کودک به رشد طبیعی اجتماعی و ذهنی رسیده است .
برای پاسخ به این نگرانی لازم است در ابتدا به تعریف دروغگویی کودکان بپردازیم :
این رفتار در موقعیتی رخ میدهد که فرد به طورآگاه سخن یا رفتاری در جهت خلاف واقعیت و فریب دادن بگوید یا انجام دهد .
درحالی که در کودک ها ، خصوصا در سن های پایین تر ، اغلب مورد هایی که پدر و مادر ها دروغ به حساب می آورند در اصل قسمتی از مسیر رشد خودشناسی قوه تخیل و یا سازگار شدن با اجتماع میباشد.
مطالعات روانشناختی نشان میدهند که :
- کودک های بازه 3 تا 6 سال در ابتدا متوجه میشوند که میتوان کاری یا صحبتی کرد که با واقعیت آنچه وجود دارد متفاوت باشد.
- در بازه سنی 6 تا 12 سال یعنی زمانی که کودک وارد فضای اموزشی میشود دروغ گفتن برای سرپیچی و یا جا به جا کردن مرزهاست.
- در بازه سنی 9 تا 12 سالگی یا همون دوره قبل نوجوانی دروغگویی برای همرنگ شدن با همسالان استقلال مندی بیشتر و یا حفظ ظاهر خود باشد.
در نتیجه، دروغ گفتن در فرزندانتان غیر طبیعی نیست ، در صورتی که میتواند نشانهی پیشرفت مهارت های خودشناسی و اجتماعی باشد. مورد قابل توجه این میباشد که پدر مادرها این مسئله را کنترل کنند تا فرزند نسبت به آنها اعتماد پیدا کند و صداقت را برقرار کند و همچنین در مسیر رشدی سالم قرار بگیرد.
والدین ها توجه داشته باشند :
نحوه رفتار پدر و مادرها تاثیرات قابل توجهی دارد. رفتار هایی که خشم و تنبیه به همراه داشته باشد باعث میشود که کودک دروغ گفتن را به عنوان راهی برای فرار از موقعیت بداند و متقابلا واکنش های همراه با آرامش و همدلی منطقی به همراه داشته باشد.
صداقت را باید یاد داد، نه فقط انتظار داشت. مانند هر مهارت اجتماعی دیگری، صداقت با الگوگیری، تمرین، و فضاسازی یاد گرفته میشود.
دروغگویی کودکان در سنین ۳ تا ۶ سال: دنیای خیال و واقعیت
این بازه سنی در کودک ها بازه رفتاری است بین دنیای خیالات و واقعیت آنچه که وجود دارد و مقررات و یا حد و مرز خاصی وجود ندارد.
زمانی که کودک 3 ساله میگوید :
(من یه خرس بزرگ دارم که تو اتاقم زندگی میکنه)
(من شکلات نخوردم در حالی که رد شکلات هنوز روی صورتش پیداست)
بیشتر زمان ها این دروغگویی ها از خیالات و یا ترسیدن از واکنش پدر و مادرهاست.
چرا بچههای ۳ تا ۶ سال دروغ میگویند؟
خیالات فعال:
این بازه سنی تخیلات کودک به اوج خود میرسد. به طور مثال گفتن جمله (مامان من بال دارم و میتونم پواز کنم ) به همان اندازه برای کودک واقعیت دارد که برای سنسن بالاتر گفتن (من امروز قهوه خوردم ) واقعیت دارد .
نگرانی از تنبیه شدن:
اگر فرزند شما این ذهنیت را داشته باشد که به دنباله خطایی که مرتکب شده است قرار است تنبیه شود در بسیاری از مواقع به دروغ گفتن روی می آورد و جمله هایی مثل ( من اینکارو نکردم ) را می گوید .
نیاز به توجه :
اغلب کودکان برای اینکه پدر و مادر خود را کنجکاو و هیجان زده ببینند داستان هایی را میگویند که ساخته ذهن خودشان هست و واقعیت ندارد.
واکنش والدین نسبت به دروغگویی کودکان
✅ خیالات را از موضوع دروغ گفتن جدا کنید :
زمانی که کودک با شوق از دوست خیالی اش صحبت میکند با گفتن ” این چیزها که واقعی نیست ” خیالات کودک خود را نابود نکنید. بهتر است در این موقعیت ها بگویید ” دوست داری برام تعریف کنی چه شکل و قیافه ای داره ؟ ” و به تقویت تخیلات او کمک کنید.
✅ موقعیت را مدیریت کنید :
بهجای داد زدن “چرا دروغ میگی؟” یا ” چرا اینکارو کردی ؟ “بهتر است بگویید: «میدونم اشتباه بوده، اشکالی نداره، کنار هم درستش میکنیم. دفعه بعد راستش رو بهم بگو.» این سری از واکنش ها به او یاد میدهد صداقت داشتن بهتر از دروغ گفتن و فرار از تنبیه است.
✅ الگوی کودکانتان باشید.
زمانی که کودک این مشاهده را داشته باشد که پدر و مادر در مکالمه ها و موقعیت های ساده به راحتی دروغ میگویند این خصوصیت را عیب نمیدانند و این به یک عادت برای آنها تبدیل میشود. به طور مثال زمانی که تلفن خانه زنگ میخورد به او بگویید : ” جواب بده بگو مامانم خونه نیست” .
اشتباهات رایجی که پدر و مادرها در مورد دروغگویی کودکان مرتکب میشوند :
🚫 برچسب زدن:
گفتن جملاتی مثل «تو دروغگو هستی» باعث میشود کودک این برچسب را بخشی از هویت خودش ببیند.
🚫 ترساندن زیاد:
اگر کودک احساس کند حقیقت گفتن مساوی با تنبیه سخت است، دروغ برایش به یک «سپر دفاعی» تبدیل میشود.
نکته ای برای شما پدر و مادرها :
در بازه سنی 3 تا 6 سال دروغ گفتن کودکان بی خطر و بی دلیل هستند و طبیعی میباشد. شما به جای اینکه تلاش برای ریشه کن کردن دروغ به کودک خود آموزش دهشید که صداقت داشتن با ارزش تر از دروغ گفتن است.
دروغگویی کودکان در بازه سنی ۶ تا ۹ سال: مرزبندی ها و قانون ها
با شروع مدرسه و ورود کودک به فضای آموزشی و جمعی، دنیای خیالی و ارتباطات او گسترده تر میشود. دیگر قوانین به خانه و خانواده محدود نمیشود . معلمان، جمع دوستان و فضای مدرسه هم به زندگی کودک وارد میشود. در این بازه ، کودکان معنی قوانین، صحیح و غلط، تنبیه و پاداش را طور دیگر و بهتر متوجه میشوند، در حالی که همچنان در حال آزمودن مرزها هستند. همین آزمون و خطا باعث میشود دروغ گفتن در این بازه سنی رنگ و بوی متفاوتی به خود بگیرد.
چرا کودکان ۶ تا ۹ سال دروغ میگویند؟
فرارکردن از عواقب مدرسه :
اگر کودک تکالیف مدرسه خود را انجام نداده باشد و یا فراموش کرده باشد ممکن است بگویند معلم به آنها تکالیف نداده است.صرفا برای فرار کردن از تنبیه و یا سرزنش .
ترس از ناامید کردن والدین:
اگر انتظارات والدین در هر زمینه ای بالاتر از توانایی های کودک باشد ممکن است در موقعیت های مختلف دروغ بگوید به طور مثال نمره امتحان خود را بالاتر بگوید .
به دست آوردن استقلال :
در این بازه سنی کودکان دوست دارند این را ثابت کنند که خودشان میتوانند تصمیم بگیرند و به استقلال فکری دست پیدا کرده اند .
همرنگ شدن با همسالان:
گاهی ممکن است کودک برای اینکه در یک جمع دوستانه پدیرفته شود دروغ های مختلفی را بگوید .
بزرگ نمایی اتفاقات برای جلب توجه کردن :
اتفاقاتی که در فضایی خارج از خانه افتاده است را به شیوه ای تعریف میکند که خود را مهم وبزرگ نشان دهد.
پدر مادر ها میتوانند چنین واکنش هایی به دروغگویی کودکان داشته باشند :
✅ گفتوگو کردن آرام و پرسشگرایانه:
به جای اینکه کودک خود را سرزنش کنید که دروغ گفته است سعی کنید با گفت و گو کردن و با آرامش دلیل دروغ گویی را متوجه شوید و به دنبال آن میتواند دلیل بسیاری از دروغ های کودکتان را متوجه شوید و از او تشکر کنید که دلیل آن را گفته و به واسطه آن یک اعتماد بین شما و کودکتان شکل میگیرد .
✅ محیطی امن برای اشتباه به وجود آورید :
وقتی که والدین محیطی امن برای خطای کودکان به وجود آورند کودک از ترس تنبیه و یا طرد شدن به دروغ گفتن روی نمی آورد.
اشتباهات رایجی که پدر و مادرها در این موقعیت مرتکب میشوند :
🚫 مقایسه با دیگران:
گفتن «ببین دوستت هیچوقت دروغ نمیگه» تنها احساس بیارزشی را تشدید میکند.
🚫 تنبیه شدید:
ممکن است کودک برای جلوگیری از تنبیه سخت، دروغهای پیچیدهتری بسازد.
🚫 نادیده گرفتن دروغهای کوچک:
اگر دروغهای روزمره بیپاسخ بمانند، کودک تصور میکند مشکلی وجود ندارد.
دروغگویی کودکان در بازه سنی 9 تا 12 سال : تاثیر استقلال و همسالان
این بازه سنی را می توان ورودی به دنیای پیش از نوجوانی به حساب آورد. بازه ای که فرزند شما دیگر کودک نیست درحالی که هنوز به طور کامل به دوره نوجوانی هم وارد نشده است . تاثیر همسالان در فضاهای مختلف در جهت پذیرفته شدن در جمع آنها و میل به استقال داشتن برای دستیابی به هویت خود از دلایل مهم دروغگویی در این بازه سنی میباشد.
چرا کودکان ۹ تا ۱۲ سال دروغ میگویند ؟
استقلال پذیری :
در این سن قصد دارند پدر و مادر خود را متقاعد کنند که “من میتوانم تصمیمات خودم را داشته باشم و آنهارا عملی کنم” به همین دلیل ممکن است در رابطه با رفت آمدهایشان و یا استفاده از فضای مجازی به دروغ گویی روی بیاورند .
داشتن حریم شخصی :
در این سن حس میکنند که پدر و مادر آنها لازم نیست همه جزئیات را درباره آنها بدانند و برای حفظ حریم خود واقعیت را پنهان میکنند.
حضور در جمع همسالان :
به جهت اینکه در جمع همسالان خود پذیرفته شود ممکن است واقعیت هایی را درباره خود پنهان کند و یا بزرگ جلوه دهد تا حس متفاوت بودن را به همسالان خود القا کند .
نگرانی از برآورده نشدن خواسته های پدر و مادر :
در این بازه سنی توقعات پدر و مادر و یا حتی معلمان از آنها زیاد است پس ممکن است در رابطه یا نمره یا سطحی ای که قرار است داشته باشند دروغ بگویند.
پدر مادر ها میتوانند چنین واکنش هایی داشته باشند
✅ محیطی برای گفت و گوی صمیمی داشته باشید :
در این بازه سنی آنها نیاز دارند از احترام زیادی برخوردار باشند به جای بازخواست آنها فضایی را تشکیل دهید که بتواند واقعیت را با شما در میان بگذراد به طور مثال بگویید : «میفهمم که میخواستی این موضوع رو پنهان کنی، میتونی بگی چرا؟ .
✅ حد و مرز ها در قانون گذاری :
مستقل بودن بی حد و مرز ، آنها را دچار دو راهی میکند. پدر و مادر باید قانون قابل اجرایی داشته باشند (مثل زمان استفاده از موبایل یا خوابیدن) و در کنار آن به آنها اجازه دهید که خودشان هم بتوانند تصمیم گیری کنند .
✅ دعوت به مسئول بودن:
زمانی که فرزندتان بیان کرد که خطا مرتکب شده ، جای اینکه بر اشتباه او تاکید کنید، از او درخواست کنید مشکل را حل کند. و از این طریق به بالغ شدن فرزند خود کمک میکنید .
✅ قرار گیری در جمع همسالان :
با فرزندتان در مورد اینکه به چه دلیل بعضی اوقات در رو به رویی با همسالان خود دروغ میگوید و صحبت کنید و در نتیجه راه حلی برای آن پیدا کنید.
اشتباهات رایجی که پدر و مادرها در این موقعیت مرتکب میشوند :
🚫 بازخواست و کنترلگری بیش از حد:
هرچقدر فرزند بیشتر احساس کند مرکز توجه است، پنهان کردن را افزایش میدهد .
مهم نبودن بعضی از دروغ ها برای پدر و مادرها:
در این بازه سنی گاهی اوقات بعضی دروغها میتواند تاثیرهای قابل توجهی داشته باشد (مثلاً دروغ دربارهی دوستان یا مکان رفتوآمد).
🚫 نادیده گرفتن نیاز به استقلال:
اگر والدین بیش از حد محدود کنند، دروغگویی به تنها راه کودک برای «نفس کشیدن» تبدیل میشود.
از چه سنی باید انتظار صداقت داشت؟
کودکان تا حدود ۶ سالگی هنوز درکی روشن از مرز واقعیت و خیال ندارند. بین ۶ تا ۹ سال صداقت را بیشتر میفهمند، اما برای فرار از تنبیه یا جلب توجه ممکن است دروغ بگویند. از ۹ سال به بعد، توانایی تشخیص درست و غلط قویتر میشود و والدین میتوانند انتظار بیشتری از صداقت داشته باشند، البته همچنان با درک شرایط و فشارهای اجتماعی.
دروغگویی کودکان برای جلب توجه خطرناک است؟
نه الزاماً. این نشان میدهد کودک نیاز دارد بیشتر دیده شود. والدین میتوانند با اختصاص وقت باکیفیت (بازی، گفتوگو، قصهخوانی) نیاز به توجه را برطرف کنند تا نیازی به داستانسازی نباشد.
پیام پایانی برای آرامش والدین
اگر امروز فرزندتان دروغ گفت، به معنای این نیست که فردا فردی «دروغگو» خواهد شد. دروغگویی کودکان مرحلهای گذرا است که با مدیریت درست والدین نهتنها مشکلساز نمیشود، بلکه میتواند فرصتی برای آموزش ارزشهای مهمی مثل صداقت، اعتماد و مسئولیتپذیری باشد.
به یاد داشته باشید:
کودکان عشق، امنیت و الگوسازی والدین را یاد میگیرند.
برخورد آرام و همدلانه همیشه بهتر و تاثیرگذارتر از سرزنش و تنبیه است.
و در نهایت، هیچ کودکی کامل به دنیا نمیآید؛ رشد اخلاقی یک فرآیند تدریجی است که شما نقش راهنما و همراه او را دارید.
با صبر، عشق و هوشمندی میتوانید فرزندانی پرورش دهید که نه از ترس، بلکه از روی باور و اعتماد، صداقت را انتخاب کنند.
