حسادت چیست؟
حسادت یک احساس ذاتی و انسانی است که در هر بازه سنی تجربه میشود. ریشهی آن معمولاً در کمبود توجه، مقایسه شدن، ترس از دست دادن، توجه میتواند باشد. در کودکان، حسادت با اشک، خشم، سکوت یا پرخاشگری و عصبانیت نشان داده میشود. احتمال دارد کودک وقتی مادرش نوزاد جدید را در آغوش میگیرد، یا وقتی خواهرش در مسابقه ای برنده میشود، او بهجای اینکه خوشحال باشد، احساس کمبود توجه پیدا کند.
موضوع مهمی است؟
حسادت به طور همیشگی نمیتواند نشانهی بد بودن کودک باشد، در صورتی که میتواند زمینه ای باشد برای رشد مسائل عاطفی، شناخت بهتر خود و بهبود مهارت های ارتباطی.
و در همین موقعیت ها دغدغهی والدین آغاز میشود :
اکثر پدر و مادر ها زمانی که با این قبیل از رفتار ها که نشان دهنده حسادت هست در کودکانشان مواجه میشوند به نگرانی دچار میشوند و سوال هایی از این قبیل برایشان پیش میآید :
«ممکنه بچم مهربون نباشه ؟»
«بچم چرا نسبت به خواهر خودش حسادت میکنه؟»
در اولین سال های زندگی کودک، بخصوص در سنین۳ تا ۱۲ سالگی، احساس های بنیادی مانند حسادت، ترس، خشم، شادی و وابستگی شکل گرفته میشود و درست مدیریت کردن این مسئله میتواند به آیندهی هیجانی کودک کمک کند کند. به همین علت، دانستن دلیل های حسادت و راهکار های مفید و کاربردی برای مدیریت این مسئله، از مهمترین وظایف والدین، مربیان و نویسندگان مختص کودک است.
دلایل حسادت در کودکان سن 3 تا 12 سال
حسادت نمیتواند به طور همیشگی از لجبازی باشد بلکه ریشه در عواملی دارد که کودک در خانه، اجتماع، مدرسه و یا حتی در فرهنگ خانوادگی تجربه میکند :
1. دلیل های خانوادگی
مقایسه های مستقیم و غیرمستقیم پدر و مادر :
یکی از بیشترین دلایل بروز حسادت در کودک، مقایسه میباشد مخصوصا زمانی که این مقایسه در بین خواهر و برادر یا همسن و سالان نزدیک باشد.
مثال های رایج :
«ببین خواهرت چقدر مودبه، تو چرا بی ادبی میکنی؟»
««ببین دوستت چقدر سریع تکالیف شو تموم میکنه، یاد بگیر
در این موقعیت ها باعث میشود کودک احساس کند با ارزشی و توجه پدر و مادر به شباهت با دوست یا اطرافیان خود وابسته است نه به خود کودک. این میتواند موجب شکلگیری حس حسادت، رقابت ناسالم و کاهش عزت نفس باشد.
تولد خواهر و برادر جدید
در بازه سنی بین ۳ تا ۷ سال، اغلب کودکان با آمدن نوزاد جدید به خانواده، با چالشی های احساسی مواجه میشوند و باید توجهی که تا زمان آمدن نوزاد مختص به خودش بوده را با نوزاد جدید تقسیم کنید.
ممکن است که فرزند اول :
- تمایل داشت باشد مانند نوزاد رفتار داشته باشد (صدای خود را عوض کند، با دست غذا بخورد، نق بزند و بهانه بگیرد)
- نسبت به خواهر یا برادر کوچک تر خود پرخاش کند.
- و یا حتی این حس را داشته باشد که ارزشی ندارد.
این موارد کاملا طبیعی هستند، اما میاوتند با مدیریت نادرست به حسادت ماندگار تبدیل شود.
نبودن زمان های «با کیفیت » با پدر و مادر
در دنیای امروزی، پدر و مادر احتمال دارد بیشتر زمان خوداز روز را به کار، امور مربوط به خانه یا وقت گذراندن در سوشال مدیا بپردازند. درحالی که کودکان حضور فیزیکی را کافی نمی دانند بلکه به توجه کافی ، ارتباط چهره با چهره و چشمی ، صحبت کردن و همراهی در بازی دارند.
اگر کودک این موارد را از سوی پدر مادر خود دریافت نکند ممکن است احساسات خود را به شکل لجبازی رقابت و حسادت نا سالم نشان دهد.
تربیت کردن نا براربر
گاهی اوقات پدر و مادر به صورت خواسته و یا ناخواسته نست به یکی از فرزندان با محبت تر، صبوری بیشتر یا انعطاف پذیری بیشتری دارند. کودکی که احساس دریافت توجه و محبت کمتری داشته باشد یامدام برای دریافت توجه تلاش کند و در معرض شکلگیری حسادت قرار بگیرد.
2. دلایل اجتماعی و محیطی
ایجاد فشار برای رسیدن به موفقیت و جلب توجه در مدرسه
کودکان در دوران دبستان آهسته به فضای رقابتی مدرسه وارد میشوند مکانی که نمره، جایزه، استعداد و مقایسه شدن با همسالان مورد اهمیت قرار میگیرد.
زمانی که باعث شود کودک در این فضا این احساس را داشته باشد که «به اندازهای که دیگران خوب هستند خود مورد توجه کافی معلم یا دوستان قرار نمیگیرد» به حسادت روی می آورد تا راهی برای تخلیه این احساس ها داشته باشد.
روابط مبهم در جمع همسالان و دوستان
بعضی اوقات کودک به محبوب بودن، موفقیت یا خصوصیات خاص دوستان خود حسادت میکند. به طور مثال اگر یکی از دوستان کودک مدام در مسابقه ها یا بازی های جمعی نفر اول میشود، یا دوستان صمیمی بیشتری دارد، کودک ممکن است تلاش کند رفتار های خود را مشابه دوست خود کند تا مورد توجه قرار بگیرد یا به روش هایی خاص مثل دعوا یا خشوننت او را از گروه دوستان خود حذف کند. اگر این سری رفتارها در سنین پایین تر به درستی مدیریت نشود روی روابط اینده کودک تاثیر زیادی دارد.
تأثیر فضای مجازی
کودکان در دنیای امروزی بیشتر از نسل های پیشین، با بازخورد های موجود در رسانه ها و تصویر هایی از «زندگی مناسب» یا «کودک بی نقص» رو به رو هستند. این تصاویر نه تنها در سنین بالاتر بلکه در سنین پایین ذهن کودک را مشغول کرده و گاهی موجب میشود کودک احساس کند که در زندگی کمبود دارد و نسبت به هم سالان (چه در شخصیت های کارتون یا هم سالان مشهور ) احساس حسادت داشته باشد.
3. دلایل فرهنگی و تربیت خانوادگی
ارزشگذاری های نابرابر روی دستاورد ها
در بعضی از فرهنگ ها (اکه شامل فرهنگ ما هم میشود)، موفقیت و دستاورد های تحصیلی یا مهارت خارج از فضای مدرسه مثل نمره بالا، کلاس فوق العاده، برنده شدن در مسابقه و … ارزشگذاری میشود.
اگر این الگوی رفتاری به کودک تحمیل شود، این تفکر به او وارد میشود که :
من وقتی با ارزش هستم که برنده باشم، بهتر از بقیه باشم، در هر موقعیتی دیده بشم.
این نوع دید، زمینه حسادت را مهیا میکند، چون کودک نمیتواند همیشه موفق و در هر زمینه ای برنده باشد.
ترس والد ها از دیده نشدن فرزند خود
گاهی اوقات برخی از والدین به دلیل نگرانی، دائما فرزند خود را با کودکان دیگر مورد مقایسه قرار میدهند تا به قول معروف او را به سمت موفقیت هُل بدهند. اما این فشار های مداوم میتواند باعث کمبود اعتماد به نفس کودک و اعتماد نکردن به دیگران شود و کودک به جای داشتن انگیزه از حسادت قدرت بگیرد.
نبود اموزش عاطفی در خانواده ها
در اکثر خانوادهها، گفت و گو دربارهی احساسات جایگاه خاصی ندارد.زمانی که برای کودک فضایی فراهم نمیشود که ناراحتی های خود مانند« من ناراحتم چون فکر میکنم دوستم بیشتر از من توجه گرفت» را بیان کند احساسات مختلف در ذهن و قلب او باقی میماندو به شکل های مختلف مثل حسادت یا عصبانیت و قهر بروز میدهد.
دلایل روانشناختی حسادت در کودکان
- منحصر به فرد بودن کودک
تحقیقات نشان داده از تقریبا ۶ ماهگی، نوزادان به مراقبت ها و توجه های انحصاری حساس میشوند به طوری که اگر مادر توجه خود را به نوزاد دیگری یا حتی عروسکی بدهد، نوزاد اعتراض هایی مانند اشک نشان میدهد. - دلبستگی امن
مطالعات روانشناسی نشان داده اند کودک هایی که با دلبستگی امن بزرگ میشوند،رفتارهای مانند رقابت یا مقایسه را کمتر نشان میدهند در حالی که کودکان با دلبستی نا ایمن رفتارهای هیجانی و پرخاشگرانه به حسادت درونی خود بروز میدهند. - مدیریت هیجانات و احساسات ذاتی
تعدادی از تحقیقات نشان میدهد که هیجاناتی مانند حساسیت و سطح فعالیت های روزمره روی حسادت تاثیرات خاصی دارد.یعنی کودکی که به راحتی تحریک میشود یا نمیتواند هیجانات خود را کنترل کند رفتاری هایی مانند پرخاشگری یا حس رقابت و اعتراضی های مختلف که از حسادت نشات میگیرد را بیشتر بروز میدهد. - عزت نفس ضعیف وکنترل ضعیف احساسات
در طی مطالعاتی که انجام شده کودک هایی که با عزت نفس ضعیف رو به رو هستند اما در کنترل هیجانات خود موفق هستند به حسادت کمتر دچار میشوند و همینطور بالعکس. - حسادت بهعنوان بخشی از غریزه بقا
از نظر علمی، انسانها از کودکی به صورتی برنامه ریزی شده که خواستار این باشند که «زنده بمونن و مورد توجه قرار بگیرند.»
پس حسادت یک نوع واکنش طبیعی هست که به کودک کمک میکند که بیان کند «منم هستم! منو ببین»
راهکار های موثر در خصوص این دلایل :
- وقت با کیفیت و توجه منحصر به فرد
هر روز حداقل ۱۰ تا ۱۵ دقیقه با هر کودک با بازی یا صحبت کردن درباره احساسات مختلف وقت بگذرانید.بازی زیرا باعث میشود کودک احساس خاص بودن و با ارزش بودن را داشته باشد.
میتوانید خلاقیت داشته باشید و برای این روز خاص که معین در هر هفته هست اسم وقت مخصوص پدر و پسر یا پدر دختر یا مادر را بگذارید. - افتخار کردن به تفاوت ها
پدر مادرهای باید به جای اینکه کودکان خود را باهم یا با هم سالان مقایسه کنند هر کودک را برای ویژگی ها و استدادهای خاصی که دارا هستند تشویق و تحسین کنند.
به طور مثال : تو در نقاشی عالی هستی یا برادرت خیلی عالی فوتبال بازی میکند. - نقش آفرینی و قصه گویی
برای کودکان خود داستان هایی را تعریف کنید که حتی شخصیت های کارتنی هم ممکنه حسادت داشته باشند اما با ارزش ها و ویژگی های خاص خودشون این حس رو مدیریت میکنند.
بازیهای نمایشی اجرا کنید که کودک نقشهایی مثل «دوست مهربان» یا «شخصی که حسادت میکنه رو بازی کنه و احساسات رو بشناسد. - 4) آموزش شناخت احساس و بیان آن
درباره احساسات مختلف کودک گفت و گو کنید و به کودک آمورش دهید که هر احساس اسم دارد مانند حس حسادت و بیان کند که به طور مثال در این لحظه حسادت را تجربه کرده است.
بازی هایی مثل هر چهره هر احساس را انجام دهید تا کودک حالات مختلف صورت را در هر موقعیت بشناسد. - کنترل هیجانات و تلاش برای ایجاد آرامش
شمارش تا 10، نفس های عمیق و طولانی،استفاده از توپ هی ضد استرس یا خمیر بازی تا کودک یادبگیرد که خودش را کنترل کند و هیجانات خودرا تخلیه کنید. - اعتماد به نفس
به کودکتان فرصت بدهید که در انجام کارهایی مثل نقاشی یا کاردستی یا تعمیر وسایل ساده خلاقیت به خرج دهد تا باعث تقویت اعتماد به نفس او و ارزشمندی او شود.
کودک خود را به نجام بازی های و کارهای تیمی تشویق کنید تا نسبت به خود و دیگران حس مثبت و خوبی داشته باشد. - آموزش مهارت های اجتماعی
کودک خود را به بازیهای تیمی و همکاری (مثل گفتن قصه یا پازل) تشویق کنید تا رقابت سالم داشته باشند.
تمرین «تبادل نقش» که کودک یاد بگیره جای دوستش باشه و احساس اون رو درک کنه. - مقایسه نامناسب
در محیط مدرسه و فضای جمعی و خانواده از مقایسه کردن مستقیم کودکان با یکدیگر پرهیز کنید.
به طور مثال به جای بیان «چرا تو مثل دوستت حواس جمع نیستی؟» بگویید «هر کسی ویژگیهای با ارزش و مختص خودش رو داره». - مدیریت فضای مجازی
زمان استفاده از موبایل و تبلت را محدود کنید و از محتوایی که کودکتان تماشا میکند اطلاع داشته باشید کودک در فضای مجازی احساسات مختلفی را تجربه میکنند. - باور های منفی وخیالی کودک را تغییر دهید
با داستان ها و مثال های مرتبطب که زبان ساده دارند به کودکتان آموزش دهید که محبوب بودن و موفقیت به طور همیشگی نیستند و هرکسی مسیر رشد متغیری دارد.
جمله های مثبت به کودکتان بگویید: مثل «تو هر روز بهتر میشی» یا «اشتباه کردن بخشی از یادگیریه»
در ادامه جمله هایی برای شما پدر مادر ها آورده شده که بیان آنها میتواند حس خوبی به کودکتان بدهد :
جملات کلی برای کاهش حس حسادت
- “تو برای ما خاص هستی، مهم نیست بقیه چی دارن یا چیکار میکنن”
- “هر کسی در یه کارهایی استعداد داره، و همچنین تو استعدادهای خاص خودت رو داری”
- “وقتی احساس حسودی نسبت به کسی داری، با من در میون بزار”
- “تو به این نیاز داری که به کسی شباهت داشته باشی، چون خودت فوقالعادهای”
- “اگه چیزی رو دوست داری که دیگران دارن، میتونیم با هم برای رسیدن بهش تلاش کنیم”
برای کودکان ۳ تا ۶ سال
- “بیا ببینیم چه چیزهای قشنگی تو داری”
- “وقتی دوستت اسباببازی جدید داره، میتونی خوشحال باشی چون دوستته تو هم چیزهای قشنگی داری”
- “مامان و بابا همهی بچههاشونو دوست دارن، تو هم یکی یدونه مایی”
برای کودکان ۷ تا ۱۲ سال
- “گاهی آدمها حسادت میکنن، ولی میتونیم این حس رو به حس مفید تبدیل کنیم، مثلا میتونیم برای بهترشدن تلاش کنیم.”
- “با استعداهایی که داری باعث افتخار ما هستی”
- “تو فقط باید با دیروز خودت رقابت کنی نه بقیه”
- “احساس حسادت بهت نشون میده که چه چیزهایی برات مهمه. حالا میتونیم با هم برنامهریزی کنیم که به اونها برسی”
نکته پایانی
احساس حسادت در کودکان، مانند هر احساس دیگری، قسمتی از مسیر رشد و شناخت دنیای اطراف کودک هست.
با درک بهتر این احساس و استفاده از راهکارهای مناسب، میتوانیم کمک کنیم کودکاننمان با اعتماد به نفس و آرامش بیشتری رشد کنند.
در جهت همراهی دقیقتر و جامعتر برای شناخت و مدیریت احساسات مختلف کودکتان مجموعه «ماجراجویان» که شامل ۸ جلد کتاب درباره احساسات مهم مثل حسادت، ترس، خشم و غیره هست، میتواند یک همراه خوب و سرگرمکننده برای شما و کودکتون باشد.
هر جلد از این مجموعه به زبان ساده و در قالب داستان به کودک شما کمک میکند احساسات خود را آسان تر بشناسد و مدیریت بهتری روی احساسات خود داشته باشد.
برای تهیه این مجموعه میتوانید؛ از وبسایت طنین مانا اقدام کنید.
با همراهی این کتابها، مسیر رشد هوش هیجانی کودکتان راحتتر و شیرینتر خواهد شد
نویسده این مطلب : خانم مهتاب کمانی
