مقدمه
اگر همین امروز صبح، کودک سهساله شما با گریه و داد زدن اجازه نداد لباس او را عوض کنید، یا پسر خرد سال شما به جای نوشتن تکلیف ساعتها مشغول بازی است ، یا دختر دهساله شما با بهانه گیری گفت «اصلاً دلم نمیخواد»… نفس عمیق بکشید شما تنها نیستید.
اکثر والدین با این صحنهها رو به رو میشوند. حتی ممکن است بارها از خود پرسیده باشید :
- چرا بچه ام انقدر مخالفت میکنه؟
- اشتباه بچه ام رو تربیت میکنم ؟
- یعنی این رفتار های نشانه ی خیلی بدیه ؟
ولی یک خبر خوب داریم :
لجبازی و نافرمانی همواره نشانه نقص کودک نیست بلکه بالعکس ! خیلی از زمان ها این خصوصیت نشان میدهد که روند رشد کودک به درستی پیش میرود.به این دلیل که زمانی که کودک از کلمه نه استفاده میکند به این معنی است که خود را کشف کرده و به دنبال استقلال و بیان کردن نظر خود میباشد.
تصور کنید اگر کودکی همیشه بدون هیچ اعتراضی بلهقربانگو بود، چه اتفاقی میافتاد؟
قطعا در بزرگسالی احتمالاً نمیتوانست حق خود را بگیرد و خیلی راحت «نه» بگوید، یا برای خواستههای خود تلاش کند پس در واقعیت بخشی از این لجبازی ها تمرینی برای بزرگسالی میباشد.
شرح ساده لجبازی و نافرمانی
- لجبازی به این معنی است که کودک به طور عمد در مقابل درخواست یا دستورتان مقاومت میکند، حتی زمانی که موضوع را منطقی بداند
- نافرمانی به معنی بی اعتنایی و سرپیچی از انجام درخواستی که از کودک دارید میباشد.
این خصوصیات از 3 سالگی شروع شده و در سنین مختلف به روش های مختلفی بروز داده میشود.
- رده سنی 3 تا ۵ سال: «خودم میخوام انجام بدم!» – کودک خودمختار میشود و هر کاری را به روش خود انجام میدهد.
- رده سنی 6 تا ۹ سال: «من چرا باید این کارو انجام بدم؟» – کودک به فضای اموزشی مانند مدرسه وارد شده، با قانون های جدید روبهرو میشود ومرز های خود را وسیع تر میکند.
- رده سنی 10 تا ۱۲ سال: «من هم میتوانم نظر خود را داشته باشم!» – کودک به دوران نوجوانی وارد میشود و به استقلال فکری و اجتماعی نزدیک میشود.
نقش مادران در لجبازی و نافرمانی کودکان
لجبازی و نافرمانی صرفا ناشی از رفتار منفی کودکان نیست پدر و مادرانی که حد و مرز هارا رعایت میکنند و روی رفتار ها قاعده خاصی برقرار میکنند ولی در عین حال اجازه میدهند کودکان خود را ابراز کنند و نظر شخصی و حق و حقوق خود را داشته باشند رابطه سالم تر و مفید تری را با کودکانشان تجربه میکنند.
برای درک بهتر :
| پیشنهاد برای پدر و مادرها | یافته علمی | موضوع | |
| در عین حفظ چارچوبها، به کودک فرصت انتخاب یا مذاکره بدهید. | مقاوت کودکان میتواند نشانه بلوغ اجتماعی و تلاش برای بیان هویت باشد . | خودگردانی | |
| بهجای کنترل عاطفی، روی ایجاد رابطه گرم تمرکز کنید. | فشار عاطفی والدین باعث کاهش عزتنفس کودک و تشدید رفتار لجبازانه میشود. | کنترل روانشناختی | |
| فرایند آموزش احساسات و حمایت عاطفی کودک را جدی بگیرید. | محبتگرایی از طریق افزایش تنظیم هیجانی، مشکلات رفتاری را کاهش میدهد. | سبک تربیتی | |
| در دورهها یا گروههای آموزشی شرکت کنید حتی اگر کوتاهمدت باشند. | مداخلات کوتاهمدت عملی، اثربخش، و با ماندگاری رفتار بهتر کودک هستند. | آموزش والدگری |
اما مرزی باریک هم بین لجبازی و نافرمانی وجود دارد !
اگر ما پدر و مادر ها بتوانیم تشخیص درستی از فرق بین این دو رفتار داشته باشیم و واکنش درستی نسبت به ان نشان دهیم ، علاوه بر اینکه به حفظ ارامش ما کمک میکند کودک میتواند احساسات خود را بیان کند . برای تشخیص یکبار دیگر تعریف این دو خصوصیت را بخوانید .
پس به جای اینکه از شنیدن «نه»های کودک ناراضی باشید، میتوانید مثل یک فرصت مناسب برای یادگیری مهارت های اساسی زندگی به آن نگاه کنید .
چه زمانی باید نگران این وضعیت شد ؟
اختلال رفتاری و لجبازی طبیعی چه تفاوت هایی وجود دارد ؟
اگر لجبازی به صورت مکرر ، با شدت زیاد، به طور عمد و همراه با آسیب ، یا رفتارهای خارج از کنترل باشد، ممکن است دچار اختلال هایی مانند ODD (اختلال نافرمانی مقابلهای) دچار شده باشد که در این موقعیت باید به روانشناس کودک مراجعه کرد .
دلایل لجبازی و نافرمانی کودکان ۳ تا ۱۲ سال
1 ) مراحل رشد کودک
کودک در هر سن نیازی داره که باعث لجبازی میشه
- ۳ تا ۵ سال : استقلالطلب («خودم میخوام انجام بدم!»)
- ۶ تا ۹ سال : مرز بندی ها و مقررات («چرا باید گوش کنم؟»)
- ۱۰ تا ۱۲ سال : نیاز به اثبات هویت و نظر دادن («من میتونم تصمیم بگیرم!»)
کودکان ۳ تا ۵ سال برای شکلگیری حس استقلال و خودمختاری طبیعی، رفتارهایی مثل «نه گفتن» و مقاومت در برابر دستورها نشان میدهند.
نکته برای پدر و مادر ها : این دلایل به لجبازی مربوط نیست بلکه خصوصیات مراحل رشد کودکتان است.
- راهکار: داشتن حق انتخاب با کنترل
به جای بیان «لباستو بپوش»، بگویید : (میخوای تیشرت رنگ آبی رو بپوشی یا قرمز رو ؟)
کودک با این سری سوال ها حس میکند که نظر اوهم مهم میباشد و همچنین متوجه میشود که در آن سن تصمیم گیری باید در چهارچوب پدر و مادرش باشد.
لجبازی را به خنده تبدیل کنید :
در خصوص کودکان 3 تا 6 سال اگر به طور مثال کفش را نمیپوشد پدر یا مادر نقش کودک را بازی کنید و بگویید من نمیخوام کفش بپوشم و لجبازی را به خنده تبدیل کنید.
2) هیجانات و احساسات عاطفی
زمانی که کودک نمیتواند احساسات خود را بیان کند آن را به شکل لجبازی بروز میدهد.
- خسته بودن یا گرسنه شدن
- وحشت و یا استرس ناشی از مدرسه یا فضاهای دیگر
- نیاز به دریافت توجه و محبت بیشتر از پدر و مادر
زمانی که کودک اضطراب یا کمبود توجه را تجربه میکند، احتمال لجبازی تا ۳ برابر افزایش پیدا میکند.
نکته برای پدر و مادرها : گاهی اوقات پشت کلمه ” نه ” فقط نیاز به بغل و محبت پدر مادر و توجه بیشتر پنهان شده است.
- راهکار: کارت بازی احساسات
تعدادی کارت با شکل های مختلف تهیه کنید و زمانی که لجبازی کودک شروع شد سعی کنید او را به بازی کردن با کارت ها راضی کنید تا احساسات خود را بیان کند .
3) سبک تربیت و فرزند پروروی والدین
رفتار های پدر و مادر با لجبازی و رفتاری های کودک وابسته است .
- سخت گیری در اجرای مقررات و یا برعکس آسان گرفتن در موقعیت های مختلف
- مقایسه کردن با دیگران
- تنبیه کردن مداوم
طبق تحقیقات Baumrind، سبک تربیت قانونمند یا بدون قانون موجود باعث بالا رفتن مقاومت و نافرمانی میشود.
نکته برای پدر و مادر ها : زمانی که کودک دائما این احساس را داشته باشد که از خود اختیاری ندارد و در مقایسه قرار گرفته لجبازی و نافرمانی نسبت به یک دفاعیه تبدیل میشود.
- راهکار: قانون گذاری با ملایمت
قانون های خانواده را با کلمات خشن بیان نکنید . با کمک کودکتان به طور مثال برای خاموشی ساعت 9 شب یه ساعت به شکل ماه بسازید تا با ملایمت این قانون را قبول کند . زمان یکه کودک در وضع قوانین شریک باشد آن قانون را راحت تر میپذیرد .
4) اجتماع و دلایل محیطی
قرار گرفتن در محیط های مختلف روی رفتار کودکان تاثیرگذار است.
- تأثیر همسالان («دوستم اجازه داره، چرا من ندارم؟»)
- فشارهای مدرسه یا تکالیف زیاد
- حضور بیش از حد گوشی، تلویزیون یا بازیهای دیجیتال
مطالعات در مدارس نشان داده اند که محیطهایی با فشار زیاد ، مقایسه شدن در اجتماع ، باعث افزایش نا فرمانی و لجبازی میشود.
نکته برای پدر و مادر ها : اغلب کودک شما لجبازی یا نافرمانی نمیکند صرفا خشم ناشی از فشار های مختلف را تخلیه میکند.
- راهکار: فضای حاکم را تغییر دهید .
زمانی که کودک در یک موقعیت محیطی (مثلاً سر میز شام یا هنگام حل تکالیف) شروع به لجبازی میکند، جو موجود را عوض کنید و به طور مثال بگویید : (بیا یک لیوان آب بخوریم و بعد دوباره شروع کنیم).
5) شخصیت فردی
هر انسانی شخصیت و رفتاری های مخصوص به خود را دارد .
- کودکانی که سر سخت تر و انرژی بیشتری دارند.
- کودکانی که روحیه نازک و حساس و لطیفی دارند.
- کودکانی که زودتر به استقلال میرسند.
پژوهشهای شخصیتشناسی کودک (Temperament studies) نشان میدهد یک سری از کودکان به طور ذاتی مقاومت و انرژِی بیشتری دارند و در برابر محدودیت ها لجبازی بیشتری دارند.
نکته برای پدر و مادر ها : کودکان خود را با دیگری مقایسه نکنید .
- راهکار: استفاده از قدرت
اگر کودک شما ذاتاً پر تلاش و سرسخت است ، برای او زمینه ای فراهم کنید که قدرت خود را به دستی خرج کند مثلاً بگویید: (تو مسئول این هفتهی آب دادن به گلدونا هستی)
زمانی که کودک حس قدرت پیدا کنید نیازی به لجبازی پیدا نمیکند.
6) عوامل فیزیولوژیکی و روانی
خسته بودن ، گرسنه بودن ، خواب نا کافی یا بیماری های جسمی باعث کاهش تحمل کودک میشود و به بروز رفتار لجبازانه کمک میکند.
در ضمن اختلالات روانشناختی مانند ADHD یا اختلال نافرمانی مقابلهای (ODD) میتوانند رفتارهای نافرمانی شدید ایجاد کنند.
نکاتی که پدر و مادر باید در هنگام لجبازی و نافرمانی کودکان رعایت کنند :
1)لجبازی را با لجبازی جواب ندهید.
اگر کودک داد بزند و شما هم داد بزنید، جنگ قدرت شروع میشود و هیچکس برنده نیست.
2)به کودک برچسب نزنید
جمله هایی مانند : چقدر لجبازی میکنی یا هیچ وقت حرف گوش نمیدی تنها باعث میشود کودک بیشتر نقش خود را در کودک لجباز حس کند.
3) بعد از آرام شدن دو طرف گفت و گو کنید
در اوج لجبازی کودک شنوای صحبت های پدر مادر نیست و حرف خود را تکرار میکند بعد از آرام شدن سعی کنید با او گفت و گو کنید.
نتیجه گیری
لجبازی و نافرمانی بخشی طبیعی از مسیر رشد کودکان میباشد.
اکثرا پشت این رفتارها فقط یک نیاز ساده پنهان هست: نیاز به استقلال، نیاز به توجه یا حتی نیاز به بازی. اگر پدر و مادر بتوانند آرامش خود را رو حفظ کنند، دلایل رو بشناسند و واکنش درستی داشته باشند، همین «نه گفتنها» تبدیل به فرصتی برای آموزش مهارتهای مهم زندگی میشود.
هیچ کودکی قصد اذیت کردن پدر و مادر خود را ندارد فقط به دنبال راهی هستند که خود را ابراز کنند و وظیفه ما به عنوان پد رو مادر این است که راهنمای آنها در طول مسیر رشد آن ها باشیم تا بتوانند شنیدده بشوند و قدرت خود را نشان بدهند .
و اما گاهی هم ابزار درست میتواند به کمک ما بیاید.
کتاب و بازی های آموزشی که مخصوص مدیریت احساسات، افزایش تمرکز یا تقویت مهارتهای اجتماعی طراحی شده اند میتوانند مسیر را برای پدر و مادر آسان تر کنند .
به طور نمونه مجموعهای مثل ماجراجویان (کارآگاه احساسات) که میتوانیدد در سایت طنین مانا مشاهده کنید کمک میکند کودک یاد بگیرد خشم و احساسات خود را مدیریت کند، یا بازیهایی مثل کمپ نینجا و کارآگاه شرلوک به کودک آموزش میدهد که تمرکز کافی داشته باشد و انرژی خود را در مسیر درست خرج کند .
پس دفعه های بعد که کودکتان با صدای بلند گفت «نه!»، به جای اینکه فکر کنید دنیا به آخر رسیده است ، لبخند بزنید و به خودتان یادآوری کنید:
«این همون فرصتیه که میتونم باهاش به کودکم یاد بدم چطور قویتر، آرامتر و مستقلتر بشه.»
